Wierzenia
Zanim historię zaczęto zapisywać w dokumentach, świat tłumaczono poprzez obecność bogów, duchów natury, demonów, świętych i sił, których nie dało się zobaczyć ani zmierzyć. Ziemie boguszyckie przez stulecia znajdowały się pod wpływem różnych kultur, języków i religii.
Najstarsze warstwy tych wierzeń były słowiańskie. Później zostały częściowo przekształcone przez chrześcijaństwo, a od średniowiecza coraz silniej przenikały się z tradycją niemiecką i pruską. Dawne istoty często nie znikały - zmieniały imiona, znaczenie albo miejsce w opowieści.
Jak zmieniał się świat wierzeń?
Zmiana granic i władców nie oznaczała natychmiastowej zmiany wyobrażeń mieszkańców. Wierzenia ludowe trwały dłużej niż państwa, języki urzędowe i dynastie.
Wierzenia słowiańskie
przed chrystianizacją i długo po niejPrzyrodę postrzegano jako przestrzeń żywą i zamieszkaną przez duchy. Las, woda, burza, pola i mokradła posiadały własnych opiekunów oraz niebezpieczne istoty.
Chrześcijaństwo
od średniowieczaPojawił się nowy porządek: święci, aniołowie, grzech, piekło, czyściec i zbawienie. Dawne wyobrażenia przetrwały jako przesądy i opowieści o diabłach oraz duszach.
Wpływy niemieckie i pruskie
od średniowiecza do 1945 rokuDo lokalnych opowieści weszły postacie takie jak Teufel, Kobold, Biała Dama czy Dziki Łów. Część z nich miała słowiańskie odpowiedniki.
Wpływy czeskie
głównie polityczne i pośrednieNie zastąpiły miejscowych wierzeń, lecz wzmacniały wspólne słowiańskie motywy. Wodnik, południca czy rusałka występowały w obu tradycjach.
Wierzenia słowiańskie
W słowiańskim obrazie świata granica między naturą a sacrum była bardzo cienka. Las, woda, ogień, burza, pola i mokradła mogły posiadać własnych opiekunów oraz niebezpieczne istoty.
Perun
Bóg piorunów, burzy, wojowników i przysięgi. Kojarzono go z dębem, ogniem niebieskim oraz siłą przywracającą porządek. Na terenach wiejskich długo wierzono, że burzę można odpędzić modlitwą, dźwiękiem dzwonów albo odpowiednim zachowaniem przy ogniu.
Weles
Bóg związany z ziemią, zaświatami, bydłem, bogactwem i magią. W mitologicznym porządku przeciwstawiano go Perunowi.
Swaróg
Słowiański bóg ognia, nieba i rzemiosła, szczególnie związany z kowalstwem. Wierzono, że władał świętym ogniem, czuwał nad ładem świata i przekazał ludziom umiejętność obróbki metalu. Przedstawiano go jako dostojnego, potężnego starca z młotem, stojącego przy rozpalonej kuźni i otoczonego blaskiem słońca.
Raróg
Demoniczny duch ognia, objawiający się pod postacią drapieżnego ptaka (najczęściej sokoła), ognistego smoka lub ognistego wichru.
Wierzono, że raróg może wykluć się z jaja, które przez 9 dni będzie wysiadywał człowiek.
Najprawdopodobniej postać raroga była wcieleniem Swaroga.
W polskim folklorze Raróg
bywał niewielkim magicznym ptakiem, którego właścicielowi miał przynosić
pomyślność.
Mokosz
Bogini ziemi, płodności, kobiecej pracy, przędzenia i wilgoci. Łączono ją z urodzajem, losem rodziny oraz macierzyństwem.
Rod
Słowiańskie bóstwo związane z rodem, narodzinami, przodkami i ciągłością pokoleń. Wierzono, że czuwa nad rodziną, domowym ogniskiem oraz losem nowo narodzonych dzieci. Uosabiał więź między przeszłością, teraźniejszością i przyszłością, a jego opieka miała zapewniać zgodę, pomyślność i trwanie rodu.
Dadżbóg
Słowiański bóg słońca, światła, dostatku i pomyślności. Syn Swaroga. Jego imię tłumaczy się jako „bóg dający”, dlatego wiązano go z życiodajnym ciepłem, urodzajem oraz wszelkim dobrem spływającym na ludzi. Wierzono, że przemierza niebo wraz ze słońcem, obdarzając ziemię światłem i siłą potrzebną do wzrostu. Przedstawiano go jako promiennego, dostojnego władcę otoczonego złotym blaskiem i znakami słońca.
Chors
Słowiańskie bóstwo związane ze słońcem, światłem i jego codzienną wędrówką po niebie. W tradycji utożsamiano go z jasnością dnia, porządkiem natury oraz rytmem czasu. Przedstawiano go jako dostojnego, promiennego władcę otoczonego złotym blaskiem, niosącego słoneczne symbole i czuwającego nad światem z wysokości nieba.
Rodzanice
Żeńskie istoty związane z narodzinami, macierzyństwem i losem człowieka. Wierzono, że pojawiały się przy nowo narodzonym dziecku i wyznaczały jego przyszłą drogę, szczęście oraz długość życia. Najczęściej przedstawiano je jako trzy kobiety przędące nić ludzkiego losu, choć w różnych tradycjach ich liczba mogła być większa. Rodzanice często wymieniano razem z Rodem, opiekunem rodu i ciągłości pokoleń.
Jarowit
Słowiańskie bóstwo związane z wojną, siłą, wiosennym odrodzeniem i płodnością ziemi. Czczono je przede wszystkim wśród Słowian połabskich i pomorskich. Jarowit miał zapewniać zwycięstwo w walce, chronić wspólnotę oraz pobudzać przyrodę do życia. Przedstawiano go jako silnego, dostojnego wojownika z tarczą, włócznią lub świętym sztandarem, otoczonego blaskiem wschodzącego słońca.
Żywa
Słowiańska bogini życia, płodności i odradzającej się przyrody. Łączono ją z wiosną, wzrostem roślin, urodzajem oraz siłą obecną we wszystkich żywych istotach. Miała przynosić ziemi obfitość, chronić ludzi i zwierzęta oraz symbolizować zwycięstwo życia nad zimą, śmiercią i bezruchem.
Trzygłów
Trójgłowe bóstwo czczone przez Pomorzan i prawdopodobnie także przez część Słowian połabskich. Jego trzy głowy miały symbolizować władzę nad trzema sferami świata: niebem, ziemią i podziemiem. Szczególnie ważne ośrodki jego kultu znajdowały się w Szczecinie i Wolinie. Z Trzygłowem wiązano również świętego czarnego konia, którego wykorzystywano podczas wróżb dotyczących wypraw i ważnych decyzji.
Radogost
Słowiańskie bóstwo łączone z gościnnością, opieką nad wspólnotą, wojną i siłą plemiennego ładu. Szczególnie czczono go wśród Słowian połabskich, gdzie wiązano go z miejscami kultu, radą wojenną i ochroną ludu. Przedstawiano go jako dostojnego, potężnego strażnika o wojowniczym charakterze, niosącego tarczę i święte znaki słońca oraz opiekującego się swoim ludem.
Dola
Słowiańska istota opiekuńcza związana z losem człowieka. Wierzono, że towarzyszyła mu od narodzin i wpływała na jego szczęście, powodzenie oraz życiową drogę. Dobra Dola przynosiła dostatek i pomyślność, natomiast zła mogła sprowadzać biedę, niepowodzenia i cierpienie.
Prowe
Tajemnicze bóstwo czczone przez słowiańskich Wagrów w okolicach Starogardu Wagryjskiego. Poświęcony mu był święty gaj starych dębów, otoczony ogrodzeniem, w którym kapłani i książęta odbywali sądy. Prowe łączono więc z prawem, sprawiedliwością, przysięgami i porządkiem wspólnoty. Według przekazu Helmolda nie posiadał własnego posągu, a jego obecność wyrażała się poprzez święte drzewa i samą przestrzeń gaju.
Simargl
Tajemnicza istota znana z wierzeń wschodniosłowiańskich, najczęściej przedstawiana jako skrzydlaty pies lub wilk. Łączono ją z ogniem, opieką nad zasiewami, płodnością ziemi i ochroną świata roślin. Simargl miał strzec pól, nasion oraz życiodajnej siły natury, odpędzając wszystko, co mogło zagrozić przyszłym plonom.
Świętowit
Słowiański bóg wojny, urodzaju, zwycięstwa i wróżb. Przedstawiano go jako potężną postać o czterech twarzach zwróconych w różne strony świata, co miało symbolizować jego wszechwiedzę i władzę nad otaczającą rzeczywistością. Wierzono, że opiekuje się ludem, zapewnia pomyślność i pozwala przewidywać wynik wypraw wojennych.
Jutrzenka
Słowiańska bogini porannego światła, świtu i budzącego się dnia. Wyobrażano ją sobie jako młodą, promienną kobietę pojawiającą się na niebie tuż przed wschodem słońca. Jej nadejście rozpraszało nocne ciemności, przynosiło nadzieję i zapowiadało początek nowego dnia.
Strzybóg
Słowiański bóg wiatrów, burz i powietrza. Wierzono, że włada wszystkimi podmuchami, od łagodnego wiatru po niszczycielskie wichury, a także sprowadza zmiany pogody. Przedstawiano go jako potężnego, siwowłosego starca stojącego pośród wirującego powietrza, z rozwianymi szatami i ptakami unoszącymi się wokół niego.
Podaga
Tajemnicze bóstwo czczone przez Słowian połabskich w Płoniu, gdzie znajdowała się poświęcona mu świątynia i posąg. Średniowieczny kronikarz Helmold nie opisał jednak jego wyglądu ani funkcji. Późniejsze próby łączenia Podagi z pogodą, porami roku, siłami natury lub słoneczną pomyślnością pozostają niepewnymi interpretacjami.
Swarożyc
Słowiański bóg ognia, światła i siły życiodajnej, często uznawany za syna Swaroga lub jego młodsze wcielenie. Łączono go ze świętym ogniem, ciepłem słońca, pomyślnością i ochroną wspólnoty. Przedstawiano go jako młodego, promiennego mężczyznę w jasnych szatach, otoczonego złotym blaskiem i znakami ognia.
Dziewanna
Słowiańska bogini dzikiej przyrody, lasów i łowów. Przedstawiano ją jako młodą łuczniczkę przemierzającą puszcze w towarzystwie leśnych zwierząt. Miała czuwać nad zwierzyną, roślinnością i miejscami pozostającymi poza władzą człowieka. Łączono ją także z wiosennym odradzaniem się natury, niezależnością i siłą młodości.
Rugiewit
Wojownicze bóstwo czczone przez Ranów na wyspie Rugii. Jego świątynia znajdowała się w grodzie Charenza, obok miejsc kultu Porewita i Porenuta. Według średniowiecznego opisu posąg Rugiewita miał siedem twarzy, siedem mieczy zawieszonych u pasa oraz ósmy miecz trzymany w dłoni. Uważano go za opiekuna wspólnoty i boga zwycięstwa, prowadzącego wojowników do walki.
Zorza
Słowiańska bogini związana z blaskiem nieba, poranną i wieczorną zorzą oraz przejściem między nocą a dniem. Wyobrażano ją sobie jako świetlistą, młodą kobietę otwierającą bramy niebios i zapowiadającą nadejście słońca. Symbolizowała odrodzenie, nadzieję, piękno światła oraz ochronę przed siłami ciemności.
Porewit
Tajemnicze bóstwo czczone przez Słowian zamieszkujących wyspę Rugię. Jego świątynia znajdowała się w grodzie Charenza, obok miejsc kultu Rugiewita i Porenuta. Posąg Porewita miał pięć twarzy i nie posiadał broni. Dokładne znaczenie oraz funkcje tego bóstwa nie są znane, dlatego jego związki z siłą, płodnością lub opieką nad wspólnotą pozostają jedynie późniejszymi interpretacjami.
Czarnogłów
Tajemnicze bóstwo wojny i zwycięstwa czczone przez Słowian zamieszkujących Rugię. W staroislandzkiej Knýtlinga sadze występuje pod imieniem Tjarnaglofi jako bóg towarzyszący wojownikom podczas wypraw. Według przekazu jego posąg miał srebrne wąsy. Dokładny wygląd, funkcje i miejsce kultu Czarnogłowa pozostają jednak niepewne, ponieważ zachowała się o nim tylko krótka średniowieczna wzmianka.
Marzanna
Słowiańska bogini związana z zimą, śmiercią i zamieraniem przyrody. Uosabiała chłód, ciemność oraz czas, w którym natura obumiera przed nadejściem nowego życia. W ludowej tradycji jej słomianą kukłę topiono lub palono na przednówku, symbolicznie żegnając zimę i otwierając drogę wiośnie.
Leszy
Potężny opiekun lasu, dzikich zwierząt i leśnych granic. Wierzono, że potrafił zmieniać wzrost i wygląd, naśladować ludzkie głosy oraz sprowadzać wędrowców z właściwej drogi. Człowieka okazującego puszczy szacunek mógł jednak ostrzec przed niebezpieczeństwem albo bezpiecznie wyprowadzić z leśnych ostępów.
Borowy
Leśny duch zamieszkujący stare bory i miejsca oddalone od ludzkich siedzib. Czuwał nad zwierzyną, drzewami i porządkiem panującym w puszczy. Mógł płoszyć myśliwych, mylić ścieżki i karać ludzi niszczących las. W wielu przekazach Borowy był regionalną nazwą lub odmianą Leszego.
Południca
Niebezpieczna kobieca istota pojawiająca się na polach w samo południe, podczas największego skwaru. Napotykała ludzi pracujących przy żniwach, zadawała im podchwytliwe pytania, wywoływała zawroty głowy i odbierała siły. Opowieści o Południcy przypominały, że w najgorętszej porze dnia należało przerwać pracę i schronić się przed słońcem.
Polewik
Duch pól, miedz i dojrzewających zbóż, znany przede wszystkim z wierzeń wschodniosłowiańskich. Miał pojawiać się pośród wysokich traw, pilnować zasiewów oraz wpływać na powodzenie prac rolnych. Rozgniewany mógł zwodzić ludzi, powodować osłabienie i sprowadzać nieszczęścia na osoby lekceważące ziemię.
Żytnia Baba
Kobieca istota ukrywająca się w dojrzałym życie i innych wysokich zbożach. Straszyła dzieci wchodzące samotnie na pola, mogła je porwać albo sprowadzić na nie chorobę. Jej postać pomagała wyznaczać granice bezpiecznego zachowania i chronić zasiewy przed zdeptaniem przed zakończeniem żniw.
Błędnik
Złośliwy duch sprawiający, że człowiek tracił orientację w lesie, na polu albo na odludnej drodze. Wędrowiec mógł krążyć przez wiele godzin, powracając ciągle w to samo miejsce. Działanie Błędnika tłumaczyło nagłe zagubienie, dezorientację oraz wrażenie, że znana okolica zmieniła swój wygląd.
Leśnica
Żeński duch leśnych ostępów, ukazywany jako piękna kobieta lub dzika istota o cechach związanych z roślinnością. Miała wabić ludzi głosem, śpiewem albo niezwykłą urodą, a następnie prowadzić ich w głąb puszczy. Jej opowieści łączyły zachwyt nad pięknem lasu z ostrzeżeniem przed jego nieprzewidywalnością.
Wodnik
Duch zamieszkujący rzeki, jeziora, stawy, młyny i mokradła. Wierzono, że strzegł swojego wodnego terytorium, powodował nagłe wiry i mógł wciągać nieostrożnych ludzi pod powierzchnię. Bywał jednak także opiekunem ryb i całego życia ukrytego w wodzie. Przedstawiano go jako starego, wilgotnego mężczyznę porośniętego glonami albo istotę o cechach człowieka, ryby i płaza.
Topielec
Duch człowieka, który poniósł śmierć w wodzie i nie zaznał po niej spokoju. Miał przebywać w pobliżu miejsca utonięcia, wynurzać się nocą i wabić kolejnych ludzi w głębinę. W opowieściach ludowych topielcem mógł zostać zwłaszcza zmarły pochowany bez odpowiednich obrzędów albo człowiek, którego ciała nie odnaleziono.
Topielica
Żeński duch związany z kobietą lub dziewczyną, która zginęła w rzece, jeziorze albo stawie. Ukazywała się nad brzegiem jako blada, przemoczona postać z długimi włosami i mokrymi szatami. Mogła płakać, śpiewać lub prosić o pomoc, a następnie zwabiać człowieka do wody i pociągać go za sobą w głębinę.
Rusałka
Duch młodej kobiety związany z wodą, wilgotnymi lasami, łąkami i dojrzewającymi polami. Rusałki przedstawiano jako piękne dziewczęta o długich włosach, które śpiewem, tańcem i śmiechem zwabiały ludzi w odludne miejsca. Mogły przynosić roślinności wilgoć i płodność, lecz rozgniewane stawały się niebezpieczne, łaskotały swoje ofiary na śmierć albo prowadziły je do wody.
Boginka
Żeńska istota zamieszkująca brzegi rzek, źródła, mokradła, jaskinie i leśne pustkowia. W zależności od regionu ukazywano ją jako piękną kobietę albo dziką, odrażającą postać o długich włosach i nienaturalnych cechach. Boginki miały napadać na samotnych ludzi, szkodzić kobietom po porodzie oraz porywać lub podmieniać nieochrzczone niemowlęta.
Mamuna
Kobiecy demon czyhający na matki i nowo narodzone dzieci. Wierzono, że Mamuna mogła wykraść niemowlę pozostawione bez opieki, a na jego miejscu położyć własne, chorowite i nieustannie płaczące dziecko, nazywane odmieńcem. Szczególnie obawiano się jej w okresie przed chrztem dziecka, kiedy matkę i niemowlę uważano za najbardziej narażone na działanie złych sił.
Utopiec
Regionalna nazwa wodnego demona albo ducha człowieka, który utonął i pozostał uwięziony w miejscu swojej śmierci. Utopiec miał siedzieć pod mostami, na brzegach stawów i w zaroślach nad wodą, czekając na samotnych przechodniów. Mógł przybierać ludzką postać, udawać osobę potrzebującą pomocy lub chwytać kąpiących się za nogi i wciągać ich pod powierzchnię.
Wirnik
Istota zamieszkująca głębokie miejsca rzek, gwałtowne nurty i niebezpieczne wiry. Jej ruch miał wprawiać wodę w obrót, przewracać łodzie i porywać ludzi znajdujących się zbyt blisko głębiny. Wirnik uosabiał niewidzialną siłę nurtu oraz zagrożenia, których nie można było dostrzec z powierzchni spokojnie wyglądającej wody.
Domowik
Duch opiekujący się domem, rodziną i całym obejściem. Wierzono, że czuwał nad porządkiem, dostatkiem i bezpieczeństwem mieszkańców, lecz potrafił się gniewać, jeśli gospodarze byli leniwi, kłótliwi albo zaniedbywali dom. Mógł wtedy hałasować, psuć drobne rzeczy lub straszyć nocą, przypominając, że dom wymaga szacunku.
Ubożę
Niewielki, przyjazny duch domowy, którego obecność miała przynosić szczęście i pomyślność. Pozostawiano mu czasem resztki jedzenia lub drobne dary, wierząc, że w zamian będzie wspierał domowników i strzegł ogniska domowego. Ubożę kojarzono z ciszą, skromnością i dobrym losem mieszkającym pod dachem.
Kłobuk
Duch przynoszący swojemu właścicielowi bogactwo, ziarno, mleko lub inne dobra, często zdobywane kosztem sąsiadów. Wyobrażano go sobie jako małą istotę albo płomieniste stworzenie przylatujące nocą do gospodarstwa. Kłobuk mógł zapewniać dostatek, ale jego pomoc miała nieczysty charakter i bywała okupiona moralnym niepokojem lub późniejszym nieszczęściem.
Chowaniec
Mały duch lub magiczny pomocnik związany z konkretnym gospodarzem i jego domem. Wierzono, że odpowiednio karmiony i traktowany mógł przynosić dobytek, pilnować obejścia oraz pomagać w codziennych sprawach. Chowaniec miał jednak ciemniejszą stronę – często przypisywano mu kradzieże na rzecz właściciela i działanie na granicy świata ludzi oraz sił nadprzyrodzonych.
Skrzat
Niewielki duch domowy lub gospodarski, który miał pomagać w pracach, pilnować zwierząt i dbać o porządek w obejściu. Skrzaty wyobrażano sobie jako małe, zwinne istoty, zwykle życzliwe, choć wrażliwe na brak szacunku. Gdy były dobrze traktowane, sprzyjały rodzinie, ale obrażone mogły chować przedmioty, psocić albo opuszczać dom.
Bannik
Duch zamieszkujący łaźnię, znany głównie w wierzeniach Słowian wschodnich. Uważano go za istotę niebezpieczną, kapryśną i drażliwą, szczególnie po zmroku albo podczas ostatnich kąpieli w ciągu dnia. Mógł ostrzegać ludzi przed nieszczęściem, ale rozgniewany parzył wrzątkiem, straszył, a nawet dusił tych, którzy naruszali zasady obowiązujące w jego miejscu.
Owinnik
Duch związany ze stodołą, suszarnią zboża i miejscami przechowywania plonów. Miał czuwać nad ziarnem oraz ostrzegać przed pożarem, wilgocią lub marnowaniem zbiorów, ale mógł też karać za nieostrożność i brak porządku. Owinnika traktowano z ostrożnym szacunkiem, bo od jego przychylności zależeć miało bezpieczeństwo zapasów.
Gumiennik
Duch gumna, stodół i zabudowań gospodarczych, związany z codziennym rytmem pracy na wsi. Wierzono, że pilnował porządku, narzędzi, siana i zboża, a czasem także zwierząt gospodarskich. Gdy był zadowolony, sprzyjał urodzajowi i spokojowi w obejściu, lecz zaniedbany lub rozgniewany mógł szkodzić dobytkowi i wywoływać drobne, lecz uciążliwe nieszczęścia.
Zmora
Nocna istota siadająca na piersi śpiącego człowieka, odbierająca mu oddech i możliwość poruszania się. Jej obecnością tłumaczono uczucie ciężaru, duszność, nagłe przebudzenia oraz przerażające sny. Wierzono także, że zmora może męczyć zwierzęta gospodarskie, plątać końskie grzywy i osłabiać swoje ofiary.
Mara
Nocna zjawa związana z koszmarami, lękiem i niespokojnym snem. W wielu podaniach utożsamiano ją ze zmorą, choć niekiedy wyobrażano ją sobie jako bardziej bezcielesną postać, cień albo widmo pojawiające się przy łóżku. Mara miała nawiedzać człowieka nocą, odbierać mu spokój i pozostawiać po sobie uczucie przytłaczającego strachu.
Nocnica
Żeńska istota nawiedzająca nocą niemowlęta i małe dzieci. Obwiniano ją o nieustanny płacz, nagłe przebudzenia, gorączkę oraz niemożność zaśnięcia. Miała podchodzić do kołyski, niepokoić dziecko i odbierać mu siły. Przed Nocnicą chroniono najmłodszych za pomocą modlitw, ziół, znaków ochronnych i przedmiotów pozostawianych przy posłaniu.
Bezsennica
Istota uosabiająca niemożność zaśnięcia, nocny niepokój i długotrwałe czuwanie. Wierzono, że krążyła wokół domu, zaglądała przez okna albo siadała przy posłaniu, nie pozwalając człowiekowi odpocząć. Jej działaniem tłumaczono bezsenne noce, natrętne myśli oraz wyczerpanie pojawiające się bez widocznej przyczyny.
Strach nocny
Ogólne określenie zjawy lub niewidzialnej istoty budzącej grozę po zapadnięciu ciemności. Mogła ukazywać się jako cień, sylwetka stojąca w kącie, tajemnicze światło albo postać dostrzegana jedynie kątem oka. Strach nocny uosabiał lęk przed nieznanym, samotnością i dźwiękami, które nocą wydawały się pochodzić ze świata nadprzyrodzonego.
Latawiec
Ognista istota przemierzająca nocne niebo pod postacią płonącej smugi, spadającej gwiazdy albo skrzydlatego młodzieńca. Wierzono, że odwiedzał ludzi nocą, uwodził ich i stopniowo odbierał im siły. W niektórych przekazach mógł również przynosić bogactwo, lecz zdobywał je kosztem innych i wiązał człowieka z niebezpieczną mocą.
Latawica
Żeńska odmiana Latawca, pojawiająca się jako piękna kobieta otoczona blaskiem albo ognista smuga przecinająca nocne niebo. Miała uwodzić samotnych mężczyzn, odwiedzać ich po zmroku i wzbudzać silne, niszczące zauroczenie. Człowiek związany z Latawicą stopniowo tracił siły, zdrowie i zainteresowanie zwyczajnym życiem.
Upiór
Zmarły, który nie zaznał spokoju i powracał do świata żywych. Wierzono, że mógł opuszczać grób, nawiedzać rodzinę, sprowadzać choroby oraz odbierać ludziom siły. Za upiora uważano czasem osobę zmarłą gwałtownie, obciążoną klątwą albo pochowaną bez zachowania właściwych obrzędów.
Wąpierz
Zmarły, który po śmierci opuszczał grób i powracał wśród żywych. Wierzono, że mógł wysysać krew lub siły życiowe, sprowadzać choroby i nawiedzać własną rodzinę. Za wąpierza uważano czasem człowieka zmarłego gwałtownie, obciążonego klątwą albo pochowanego bez zachowania właściwych obrzędów.
Strzyga
Istota mająca posiadać dwie dusze, dwa serca lub inne niezwykłe cechy świadczące o podwójnej naturze. Po śmierci jedna z jej dusz miała pozostawać w ciele, pozwalając zmarłej powracać z grobu. Strzyga napadała na ludzi, odbierała im siły, a w późniejszych opowieściach także piła ich krew.
Strzygoń
Męski odpowiednik strzygi, przedstawiany jako człowiek obdarzony dwiema duszami lub dwoma sercami. Po śmierci miał wstawać z grobu, włóczyć się nocą i atakować żywych. Jego obecnością tłumaczono nagłe osłabienie, niewyjaśnione zgony oraz nieszczęścia dotykające rodzinę zmarłego.
Wieszczy
Zmarły, który miał zachowywać po śmierci niezwykłą aktywność i sprowadzać zgubę na własną rodzinę lub sąsiadów. Wierzono, że w grobie gryzł całun, własne ciało albo wydawał niepokojące odgłosy, a każde takie działanie mogło zapowiadać kolejną śmierć wśród żywych.
Nachodnik
Zjawa powracająca do miejsc związanych z jej dawnym życiem. Nachodnik miał odwiedzać domy, ukazywać się bliskim, budzić śpiących i przypominać o niedopełnionych obowiązkach. Niekiedy prosił o modlitwę lub naprawienie krzywdy, a innym razem jedynie niepokoił mieszkańców swoją obecnością.
Pokutnik
Dusza zmarłego odbywająca pośmiertną pokutę za winy, złamane przysięgi albo niedopełnione obowiązki. Mogła pojawiać się przy drogach, kapliczkach, cmentarzach i dawnych miejscach pracy. Pokutnik zwykle nie atakował ludzi, lecz prosił o modlitwę, odprawienie nabożeństwa lub pomoc w zakończeniu ziemskich spraw.
Bezkost
Regionalne wyobrażenie bezcielesnej lub pozbawionej kości zjawy. Miała poruszać się w nienaturalny sposób, przelewać przez szczeliny i ukazywać jako wiotka, niewyraźna sylwetka. Przekazy o Bezkostach są skąpe i nie tworzą jednego, powszechnie znanego obrazu tej istoty.
Morowa dziewica
Kobieca personifikacja epidemii i masowej śmierci. Ukazywano ją jako bladą, wynędzniałą kobietę przemierzającą wsie z chustą, miotłą albo sierpem. Domy, których dotknęła lub które zaznaczyła, miały wkrótce zostać nawiedzone przez chorobę i śmierć.
Morowa panna
Regionalna odmiana kobiecego ducha zarazy. Miała pojawiać się przed nadejściem epidemii, przechodzić przez pola i zaglądać do ludzkich domów. Jej widok uznawano za zapowiedź choroby, śmierci i wyludnienia całej miejscowości.
Dżuma
Uosobienie śmiertelnej epidemii, przedstawiane jako kobieta w ciemnych szatach, wysuszona starucha albo niewyraźne widmo. Wierzono, że wędrowała od domu do domu, pozostawiając za sobą chorobę. Jej postać pomagała ludziom nadać wyobrażalny kształt niewidzialnemu i niezrozumiałemu zagrożeniu.
Febra
Istota uosabiająca gorączkę, dreszcze i nagłe osłabienie. Wyobrażano ją sobie jako bladą, drżącą kobietę, która przyczepiała się do człowieka i wracała w regularnych odstępach. Jej obecnością tłumaczono nawracające napady zimna, potów i wysokiej temperatury.
Cholera
Ludowe uosobienie gwałtownej choroby epidemicznej. Przedstawiano ją jako obcą kobietę, staruchę albo widmo przemieszczające się między miejscowościami. Jej nadejście miały poprzedzać niepokojące znaki, cisza, dziwne odgłosy i nagłe zachorowania wielu mieszkańców.
Licho
Uosobienie pecha, krzywdy, biedy i nagłego nieszczęścia. Często przedstawiano je jako wychudzoną istotę z jednym okiem, która przywiązywała się do człowieka lub gospodarstwa. Gdy Licho pojawiało się w czyimś życiu, kolejne niepowodzenia miały następować jedno po drugim.
Bieda
Istota uosabiająca brak pieniędzy, pożywienia i wszelkiego powodzenia. Miała zamieszkiwać zaniedbane domy, puste spiżarnie i opuszczone gospodarstwa. Gdy przywiązała się do rodziny, trudno było ją wypędzić, ponieważ każde niepowodzenie sprowadzało następne.
Nędza
Ponura personifikacja skrajnego ubóstwa, głodu i wyniszczenia. Wyobrażano ją jako wychudzoną, odzianą w łachmany postać, która osiadała w domu i odbierała mieszkańcom siły do działania. Nędza mogła symbolizować nie tylko brak majątku, lecz także utratę nadziei i rozpad rodzinnego porządku.
Nawia
Określenie duszy zmarłego lub istoty należącej do świata umarłych. W zależności od regionu Nawie mogły być spokojnymi duchami przodków albo niespokojnymi duszami ludzi zmarłych przedwcześnie i bez właściwego pochówku. Miały pojawiać się nocą, w pobliżu cmentarzy, mokradeł i miejsc granicznych.
Płanetnik
Istota kierująca chmurami, deszczem, burzą i gradem. Płanetników wyobrażano sobie jako potężnych ludzi unoszących się w powietrzu, przeciągających chmury linami albo walczących między sobą ponad ziemią. Od ich przychylności miało zależeć, czy burza przyniesie życiodajny deszcz, czy zniszczy plony.
Chmurnik
Nadprzyrodzona istota lub człowiek obdarzony mocą kierowania chmurami. Wierzono, że potrafił sprowadzać deszcz, odwracać grad i rozpraszać burze, ale rozgniewany mógł skierować niebezpieczną nawałnicę na pola lub wieś. W części podań Chmurnik był blisko spokrewniony z Płanetnikiem.
Obłocznik
Istota związana z chmurami, wiatrem i zmiennością pogody. Miała poruszać się wysoko nad ziemią, prowadzić obłoki i wpływać na nadejście deszczu. Przekazy o Obłoczniku są nieliczne, a jego cechy często zlewają się z wyobrażeniami Płanetnika i Chmurnika.
Ognik
Niewielkie światło pojawiające się nocą na bagnach, mokradłach i odludnych drogach. Mogło wyglądać jak płomień lampy lub iskra unosząca się nad ziemią. Wierzono, że zwabiało wędrowców z bezpiecznej ścieżki i prowadziło ich w trzęsawiska albo na bezdroża.
Błędny ognik
Zjawa ukazująca się jako drżący płomyk unoszący się nad mokradłem, polem albo cmentarzem. Uważano ją czasem za duszę człowieka zmarłego bez spowiedzi, nieochrzczonego dziecka lub grzesznika odbywającego pokutę. Podążanie za światłem zwykle kończyło się zagubieniem.
Żmij
Skrzydlata istota o cechach węża, smoka lub potężnego człowieka, związana z ogniem, burzą i siłami nieba. W części tradycji Żmij walczył ze złymi mocami, chronił ludzi i odpędzał grad, w innych zaś pozostawał groźnym demonem. Jego znaczenie znacznie różniło się między regionami słowiańskimi.
Ażdacha
Potężna smocza istota znana przede wszystkim w tradycjach południowosłowiańskich. Łączono ją z gwałtownymi burzami, gradem, wichurami i niszczeniem plonów. Ażdacha miała mieszkać w jaskiniach, górach lub głębokich wodach, a jej lot po niebie zapowiadał nawałnicę.
Wiła
Piękna i niebezpieczna istota natury, szczególnie znana w tradycjach południowosłowiańskich. Wiły miały mieszkać w lasach, górach i nad wodą, tańczyć w świetle księżyca oraz karać ludzi zakłócających ich spokój. Mogły pomagać wybranym bohaterom, lecz rozgniewane sprowadzały chorobę albo zmuszały człowieka do śmiertelnego tańca.
Samowiła
Południowosłowiańska istota zbliżona do Wiły, związana z górami, lasami, źródłami i dzikimi przestrzeniami. Ukazywała się jako niezwykle piękna kobieta o długich włosach i lekkich szatach. Bywała opiekunką przyrody, ale mogła również oślepiać, porywać lub zabijać ludzi naruszających jej terytorium.
Dziwożona
Dzika kobieca istota zamieszkująca lasy, góry, mokradła i odludne miejsca. Przedstawiano ją jako zarośniętą, silną i niepokojącą postać o długich włosach. Dziwożona miała porywać kobiety po porodzie, wykradać niemowlęta i pozostawiać w kołyskach własne, chorowite dzieci.
Łaskotka
Regionalne wyobrażenie rusałki lub żeńskiego ducha, który zaczepiał ludzi spotkanych na łące, w lesie albo nad wodą. Łaskotka miała porywać ofiarę do szalonego tańca lub łaskotać ją tak długo, aż człowiek tracił oddech i umierał z wyczerpania.
Bies
Złośliwy duch sprowadzający na ludzi lęk, choroby, obłęd i nieszczęście. W starszych wierzeniach nazwa mogła oznaczać różne nieprzyjazne istoty, natomiast po chrystianizacji Bies został utożsamiony z demonem i diabłem. Miał nawiedzać odludne miejsca i nakłaniać ludzi do złych czynów.
Czart
Demon szkodzący ludziom, zwodzący ich i zastawiający podstępne pułapki. W późniejszym folklorze stał się ludowym odpowiednikiem diabła, ale nie zawsze przedstawiano go jako potężne zło. Często bywał próżny, chciwy i łatwy do przechytrzenia przez sprytnego człowieka.
Dydko
Regionalny demon lub niewielki diabeł znany z ludowych podań. Miał straszyć podróżnych, płatać figle, ukrywać przedmioty i sprowadzać ludzi z drogi. W późniejszych opowieściach Dydko bywał przedstawiany jako groteskowy, niezdarny czart, którego można było oszukać.
Chochoł
Istota wyobrażana jako ożywiona słomiana osłona, snopek albo postać ukryta wśród wyschniętych roślin. Chochoł mógł symbolizować uśpioną na zimę przyrodę, która wiosną odzyskuje życie. Jako samodzielny demon jest słabiej poświadczony i należy raczej do późniejszych wyobrażeń folklorystycznych oraz literackich.
Aitwar
Istota pochodząca przede wszystkim z wierzeń bałtyckich, przedstawiana jako ognisty wąż, smok, ptak albo czarny kogut. Miała przynosić właścicielowi zboże, pieniądze i inne dobra wykradane sąsiadom. Jej pomoc zapewniała dostatek, lecz wiązała gospodarza z niebezpieczną i moralnie podejrzaną siłą.
Psotnik
Niewielki duch domowy obwiniany o hałasy, znikające przedmioty i drobne nieszczęścia. Miał przewracać naczynia, plątać nici, budzić zwierzęta i utrudniać codzienną pracę. Zwykle nie był groźny, lecz jego obecność potrafiła stać się dla mieszkańców wyjątkowo uciążliwa.
Dusiołek
Nocna istota siadająca na piersi śpiącego człowieka i utrudniająca mu oddychanie. Jej obecnością tłumaczono koszmary, paraliż, uczucie ciężaru oraz niemożność poruszenia się po przebudzeniu. Dusiołek jest blisko spokrewniony z ludowymi wyobrażeniami Zmory i Mary.
Wilkołak
Człowiek zdolny do przemiany w wilka albo istotę łączącą cechy człowieka i dzikiego zwierzęcia. Przemiana mogła być skutkiem klątwy, czarów, grzechu lub świadomie odprawionego rytuału. Motyw wilkołaka występował nie tylko w wierzeniach słowiańskich, lecz także w wielu innych kulturach europejskich.
Wierzenia pruskie i germańskie
Od średniowiecza na Dolnym Śląsku rosło znaczenie języka i kultury niemieckiej. W czasach pruskich religijność chrześcijańska łączyła się z opowieściami o diabłach, duchach domu, nocnych jeźdźcach i zjawach. Wiele motywów przenikało między kulturą niemiecką, śląską, czeską i słowiańską.
Teufel
Teufel był chrześcijańskim diabłem, ale w ludowych opowieściach zachowywał cechy starszych demonów. Pojawiał się na rozstajach, przy młynach, ruinach i w lasach. Na niemieckojęzycznym Śląsku słowo Teufel występowało w licznych legendach, nazwach miejsc i przysłowiach, które znamy do dziś.
Aufhocker
Złowroga istota czyhająca nocą na samotnych wędrowców przy drogach, mostach, cmentarzach i rozstajach. Wskakiwała człowiekowi na plecy, a z każdym krokiem stawała się coraz cięższa, odbierając mu siły i uniemożliwiając ucieczkę. Mogła przybierać postać czarnego psa, karła, zmarłego człowieka albo nieznanego zwierzęcia.
Werwolf
Wilkołak - człowiek przemieniający się nocą w wilka albo istotę łączącą cechy człowieka i dzikiego zwierzęcia. Przemiana mogła być skutkiem klątwy, czarów, ciężkiego grzechu lub użycia zaczarowanego pasa. Wilkołak napadał na ludzi i zwierzęta, a po odzyskaniu ludzkiej postaci często nie pamiętał swoich nocnych czynów. Motyw wilkołaka występuje w wielu kulturach.
Kobold
Duch domu, gospodarstwa albo kopalni. Mógł pomagać w pracy i ostrzegać przed niebezpieczeństwem, ale źle traktowany stawał się złośliwy.
Biała Dama
Zjawa kobiety związanej z pałacem, zamkiem albo nieszczęśliwą historią rodzinną. Często pojawiała się jako strażniczka miejsca lub zapowiedź śmierci.
Wilde Jagd
Dziki Gon, Dziki Łów. Widmowy orszak pędzący nocą przez las albo po niebie. Towarzyszyły mu konie, psy, trąby i krzyki. Spotkanie z nim zapowiadało nieszczęście.
Alp
Demon odpowiedzialny za koszmary, paraliż senny i uczucie ciężaru na piersi. Jego słowiańskimi odpowiednikami były zmora i mara. Niemieckie słowo Alptraum, oznaczające koszmar, zachowuje pamięć o tej istocie.
Irrlicht
Błędne ogniki. Tajemnicze światła widywane nad bagnami i podmokłymi łąkami. Miały zwodzić podróżnych, prowadzić do skarbów albo wskazywać miejsca związane z duszami zmarłych.
Wierzenia chrześcijańskie
Chrześcijaństwo uporządkowało świat nadprzyrodzony wokół Boga, aniołów, świętych, diabła, zbawienia i potępienia. W praktyce oficjalna religia splatała się z dawnymi zwyczajami ochronnymi i ludowym rozumieniem znaków.
Bóg
W chrześcijaństwie Bóg jest jedynym, wiecznym i wszechmogącym Stwórcą nieba, ziemi oraz całego wszechświata. To źródło życia, dobra i miłości, sprawujące władzę nad światem widzialnym i niewidzialnym. Chrześcijanie wierzą, że Bóg objawia się jako Trójca Święta - Ojciec, Syn i Duch Święty - pozostając jednym Bogiem w trzech Osobach.
Serafini
Istoty znajdujące się najbliżej Boga, symbolizujące płomienną miłość, czystość i nieustanne uwielbienie Stwórcy. Według wizji proroka Izajasza każdy Serafin posiada sześć skrzydeł: dwoma zakrywa twarz, dwoma stopy, a na dwóch unosi się przed tronem Boga. Ich nazwa oznacza „płonących”.
Cherubini
Istoty związane z Bożą mądrością, wiedzą i strzeżeniem miejsc świętych. W wizji proroka Ezechiela mają cztery skrzydła oraz cztery twarze: człowieka, lwa, wołu i orła. Ich niezwykły wygląd symbolizuje pełnię stworzenia, czujność oraz poznanie tajemnic Boga. Nie należy ich mylić z dziecięcymi „cherubinkami” znanymi z późniejszej sztuki.
Trony
Anielskie istoty symbolizujące Bożą sprawiedliwość, majestat i niewzruszony porządek. Uważano je za duchowych nosicieli tronu Boga oraz wykonawców jego wyroków. W sztuce bywają przedstawiane jako dostojne postacie, lecz również jako świetliste lub ogniste koła pełne oczu, inspirowane wizją proroka Ezechiela.
Panowania
Istoty kierujące zadaniami aniołów należących do niższych chórów. Mają czuwać nad ładem, spokojem i właściwym wykonywaniem woli Boga. Biblia nie opisuje dokładnie ich wyglądu. W sztuce przedstawiano je zazwyczaj jako dostojne, koronowane postacie z berłem, jabłkiem królewskim lub jedną parą skrzydeł.
Moce
Aniołowie związani z duchową siłą, cudami i utrzymywaniem harmonii stworzenia. Według tradycji przekazują światu Bożą moc i wspierają działanie łaski. Nie posiadają jednego ustalonego wyglądu. Artyści ukazywali ich jako świetliste postacie ze skrzydłami, otoczone blaskiem, gwiazdami lub symbolami żywiołów.
Władze
Strażnicy duchowego porządku, przeciwstawiający się złu, chaosowi i działaniu demonów. Mają chronić stworzenie przed wpływem sił nieczystych oraz wspierać niższe chóry w walce duchowej. W sztuce przypominają niebiańskich wojowników wyposażonych w zbroje, miecze, tarcze i jedną parę skrzydeł.
Zwierzchności
Istoty czuwające nad wspólnotami, narodami, państwami i ziemskimi władzami. Według tradycji mają wspierać ludzi odpowiedzialnych za innych, dodawać odwagi prześladowanym oraz kierować działalnością aniołów i archaniołów. Przedstawiano je z koronami, berłami, chorągwiami lub globem symbolizującym opiekę nad światem.
Archaniołowie
Potężni posłańcy wykonujący szczególnie ważne zadania i przekazujący ludziom doniosłe wiadomości od Boga. Chronią przed niebezpieczeństwem, wspierają w walce ze złem i niosą duchową pomoc. W sztuce ukazuje się ich jako dostojnych mężczyzn ze skrzydłami. Michał otrzymuje zwykle miecz i zbroję, Gabriel lilię lub zwój, a Rafał laskę podróżną.
Aniołowie
Duchowe istoty najbliższe ludziom, służące jako posłańcy Boga, opiekunowie i przewodnicy. Mają przekazywać Boże polecenia, chronić człowieka oraz pomagać mu wybierać dobro. W Biblii często wyglądają jak ludzie ubrani w jasne, lśniące szaty. Charakterystyczne białe skrzydła są głównie późniejszym symbolem ich niebiańskiej natury.
Święci w Niebie
Według wiary chrześcijańskiej święci to ludzie, którzy po zakończeniu ziemskiego życia osiągnęli pełnię zbawienia i przebywają w obecności Boga. Kościół uznaje ich za wzory życia oraz orędowników modlących się za żyjących. Oprócz świętych oficjalnie kanonizowanych chrześcijaństwo mówi również o niezliczonej rzeszy zbawionych, których imion nie znamy, lecz którzy również tworzą wspólnotę Kościoła w niebie.
Diabeł
Diabeł, zwany również Szatanem, jest w chrześcijaństwie uosobieniem zła oraz najpotężniejszym spośród upadłych aniołów. Według tradycji zbuntował się przeciwko Bogu i został strącony z nieba wraz z innymi zbuntowanymi duchami. Jego zadaniem jest odciąganie ludzi od dobra, kuszenie do grzechu oraz szerzenie chaosu i cierpienia.
Demony
W tradycji chrześcijańskiej demony są duchami, które odwróciły się od Boga i stały się przeciwnikami porządku dobra. Łączono je z pokusą, grzechem, chorobą, opętaniem oraz działaniem sił prowadzących człowieka ku zgubie. W sztuce przedstawiano je jako istoty zdeformowane, rogate, skrzydlate lub częściowo zwierzęce.
Dusze w piekle
Według wiary chrześcijańskiej są to dusze ludzi, którzy ostatecznie odrzucili Boga i po śmierci znaleźli się w stanie wiecznego potępienia. Ich cierpienie przedstawiano jako oddalenie od Bożego światła, rozpacz, samotność oraz niemożność odzyskania utraconej nadziei.
Dusze pokutujące
Zmarli, którzy nie zaznali spokoju z powodu winy, nagłej śmierci albo niedopełnionych obowiązków. Mogli powracać do domu lub prosić żywych o modlitwę. Opowieści o zjawach łączyły dawne lęki przed zmarłymi z chrześcijańską nauką o czyśćcu.
Dawne opowieści nie znikają
Zmieniają swoje imiona, język i znaczenie. Słowiańska zmora może stać się niemieckim Alpem, wodnik — Wassermannem, a dawny duch lasu — diabłem czyhającym przy drodze.
Historia wierzeń ziem boguszyckich nie jest prostą opowieścią o zastąpieniu jednej religii drugą. To historia nakładania się warstw, które przez stulecia tworzyły wspólną pamięć miejsca.
I am raw html block.
Click edit button to change this html